Norsk Kvernsteinsenter

Foto av Kim Søderstrøm og Jørgen Magnus © Riksantikvaren

Hyllestad

Her finn du historia om den eldste kvernsteinsindustrien i Noreg; – i fylgje arkeologiske granskingar heilt attende til vikingtida ca. 700 år e.Kr.

“Hewn From the Edge” av M Hillier | CC BY 2.0

Kvernsteinsoga tek form

Normal 0

Foto av Kim Søderstrøm og Jørgen Magnus © Riksantikvaren

Her finn du "Livets steinar”

Kvernsteinbrota i Hyllestad er eit nasjonalt kulturminne. Gjennom hundrevis av år, truleg heilt frå kring 700 e. Kr., fram til aktiviteten ebba ut i siste halvdel av 1800-talet, var det kvernstein-hogging i stort omfang i Hyllestad.

Foto av Magnar Solbakk

Skomosjøen i Brønnøy

Kvernsteinsproduksjonen i Brønnøy skil seg frå dei andre store steinbrotområda i landet ved at emna vart tatt så og seie utelukkande frå steinurer.

Foto av Torbjørn Løland

Saltdal

Saltdal er blant dei viktige områda for kvernsteinsbrot i Noreg, sjølv om produksjonen her truleg var mykje mindre enn i Selbu og Hyllestad.

Foto av Astrid Waage

Kvernsteinparken i Hyllestad

I Hyllestad har det vore produsert kvernsteinar i minst 1300 år. Dei eldste steinbrota er frå vikingtida eller før, og den siste kvernsteinen vart brutt ut av fjellet i 1929.

Foto av Terje Eilertsen

Vågå

Tolstadkvennberget ved Lalm i Vågå er blant dei større kvernsteinsbrotområda i landet.

Foto av Terje Eilertsen

Høgfjellet i Selbu

Kvernsteinsdrifta i Selbufjella starta truleg på 1500-tallet og føregjekk fram til 1914.

Kvernsteinsdrifta i Selbu

Kvernsteinsdrifta i Selbu-fjella starta truleg på 1500-talet og føregjekk fram til 1914. Det er registrert over 1000 kvernsteinsbrot i eit nesten samanhengande 30 km langt og ca. 1,5 km breitt drag frå grensa i Tydal i sør til Meråker i nord.

 

Her kan du lese meir om kvernsteinsdrifta i Selbu:

Om Selbu kvernsteinsbrot på millstone.no

 

På Selbu kommune sine nettsider kan ein lese meir om kvernsteinsproduksjonen, og mellom anna sjå filmklipp frå «Sagaen om Selbusteinen»

 

«Kvernfjellet i Selbu» på Sør-Trøndelag fylkeskommune sine sider

 

TV-innslag på NRK Norge Rundt hausten 2007 fortel om kvernsteinsdrifta på Selbu

 



Steinkrossar

Frittståande steinkrossar ser ut til å vere eit vestlandsfenomen. 40 steinkrossar på Vestlandet frå yngre jernalder og mellomalder er tekne vare på. Av desse har 21 stått eller står i Sogn og Fjordane, 3 i Hordaland og 16 i Rogaland.

Av dei 40 registrerte krossane, ser 23 ut til å vere produserte i granatglimmerskifer frå steinbrota i Hyllestad. 17 av dei fins kringom i Sogn og Fjordane, 3 i Rogaland og 3 på museum.

Det var ikkje ein bestemt  type steinkrossar som vart produsert i Hyllestad. Krossane varierer både i form og storleik. Krossen på Kvitsøy i Rogaland  er den største blant dei som framleis  står.  Det er ein keltisk- eller irskpåverka kross som er litt over fire meter over bakkenivå.

Krossen i Korsundet er så vidt under fire meter høg, og er anglisk- eller britiskpåverka. I tillegg til desse to fins det fleire store krossar frå Hyllestad, både i Rogaland og i Sogn og Fjordane.

I tillegg til dei store frittståande krossane, fins det ei rekkje mindre kyrkjegardskrossar som skal vere hogde i granatglimmerskifer frå Hyllestad. Dei aller fleste av desse finn ein i Sogn og Fjordane.

Gjennom handelskontaktar og vikingferder kom folk frå Vestlandet i kontakt med kristne område. Dei har såleis kjent til krossteiknet som eit kristen symbol alt i vikingtida, før kristendommen vart innført her i landet.

Krossen på Kvitsøy. Foto av Per Bygnes

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  Arkeologiske funn av steinkrossar

  Sjølv om det ut frå bergarten i krossane kan seiast med nokså stor visse om dei er hogde i Hyllestad, har det inntil for få år sidan ikkje vore påvist  kvar i Hyllestad det har vore produsert krossar. Det var difor litt av ein sensasjon då arkeolog Irene Baug under feltarbeid i 2008 fann restar av i alt sju krossar, av ulik form og storleik.

Krossfragmenta vart funne saman med skrota handkvernsteinar i eit brotområde nokre hundre meter frå Kvernsteinsparken. At dei vart funne saman med kvernsteinar tyder på at den same steinhoggar-kompetansen vart utnytta både til hogging av kvernsteinar og krossar. På den keltiske krossen ved Eivindvik kyrkje er det merke etter kvernsteinhogging på stammen.

Steinbrotet på Hyllestad der krossane vart funne, er den einaste kjende produksjonsstaden for norske steinkrossar.

 

 

                                                               Arkeolog Irene Baug under feltarbeid  i 2008. Foto av Astrid Waage

                                                                                                   

Myntfunn på Gjerdegarden

Tekst: Ingemar Nordstrand:

Våren 1865 vart det funne over 90 utanlandske myntar i Hyllestad, storparten på garden Gjerde. Det var ikkje uvanleg med bytehandel i vikingtida, men truleg vart også reie pengar og edelt metall nytta. Myntfunnet på garden Gjerde kan vere døme på det, og er knytt opp mot kvernsteinhandelen. Det skal vere det største myntfunnet frå vikingtida mellom Rogaland og Møre.



 Arkeolog Svein H. Gullbekk, Kulturhistorisk Museum, UiO, uttalar m.a.: ”Gjerdeskattens
myntsammensetning peker i retning av handel med kjøpmenn fra sørlige strøk der både tyske og angelsaksisk mynt var vanlig. I hvilken grad det var fremmede kjøpmenn som besøkte Hyllestad eller hyllestadværingar som vendte hjem med fremmede myntslag er vanskelig å avgjøre, men det var vel helst det siste. Det er nærliggende å se handel med lokal kvernstein som en mulighet for å skaffe sølv på 1000- tallet.

Gjerdemyntane, mange av dei slitne og utydelege av elde og bruk, var engelske, danske,
 tyske og kufiske (arabisk), og prega i tidsrommet 936- 1051.

I boka ”Livets steinar” reknar Johs. B. Thue opp dei kjende myntane, 15 typar, til saman 40 stykker. Dei andre var ”saa forslidte at de ei lod sig bestemme” heiter det i protokollen til Videnskaps-Selskabet i 1865. Gjerdemyntane var så spesielle at dei alt i 1865
vart avbilda på fotografiske plater. Meir om Gjerdefunnet i artikkel (pdf.) av Svein H. Gullbekk her

Kanskje også segna om skatten på Rønsetholmen stammar frå kvernsteinproduksjonen. Denne skatten kan finnast slik: Frå restane av ein mur på holmen, eller ein spesiell stein, skal du ta eit hink og eit hank, eit spring og eit sprang, og så eit ulvebyks…. Sokneprest Thor Åberg (1921-29) har endå til nemnt segna i Kallsboka, og at en kjendt mand i Hyllestad kom i 1850-årene i besiddelse af rigdom, men ingen visste hvorledes.

Men kanskje skatten på Rønsetholmen ligg der enno?

Kverna som sviv og mel

 Tekst: Ingemar Nordstrand.

Skissa viser  tverssnitt  av ei vasskvern.

Gjennom tidene har menneska vore oppfinnsame for å få knust og kverna korn til mat og malt til ølbrygging. Kornet vart kalla ”Gudslånet”. Bygg og havre vart til graut og brød som var viktig kost i vikingtida og mellomalderen. Gulatingslova påla folk å bryggje øl, som var rekna som kosttilskot. Bygg var såleis nærast heilagt korn. Det er funne roterande handkverner i nordiske buplassar frå ca. 4-500 år e.Kr.

Bibelen omtalar korn og maling. Kornmalingsutstyr var livsviktig og i 5. Mos. 24,6 vert det slege fast at ingen må ta ei handkvern, eller kvernstein i pant, for då tek dei livsgrunnlaget frå folk.

Det var mest kvinnene som i gamal tid stod for kornknusinga med skubbekverna, og seinare handkverna, som kunne vere tung å hanskast med. Utover i mellomalderen tok vasskverna etterkvart over og letta arbeidet. Dei karakteristiske kvernhusa fanst i mest kvar bekkesildre, ofte med vassdemning eller dytting langt oppe i liene for å sikre kvernvatn. No fekk kornmalinga status og mannfolka overtok arbeidet, som vart ei viktig sosial samkome, ikkje minst då maltet til julølet, eller til familiesamlingar som t.d. bryllaup og gravøl, skulle knusast.

Folketrua knytte underjordiske vetter som kvernknurr, fossegrimen, eller nøkken til fossedur og lyden av malande kverner. Fossegrimen lærde spelemennene dei finaste slåttane. Ein måtte hugse på å gje dei underjordiske nokre nevar med mjøl, eller eit spekekjøtlår, elles kunne kverna stanse på uforståeleg vis.


 

Kvernhus i Skor. Foto: Astrid Waage
 

I Skor i Hyllestad finst eit av dei finaste vassbruksmiljøa i landet, ein konsentrasjon av fem lafta kvernhus og ei grindbygd vassag, som alle er restaurerte og verksame.

Saman med ”Den trondhjemske postvei”, Skors Naturreservat og det restaurerte skulehuset, utgjer dette eit interessant og unikt kulturhistorisk miljø for grenda, kommunen og distriktet.